Share
Terug naar overzicht
‘Menselijkheid moet het winnen van het systeem’
Thumbnail

Met hart en verstand kunnen inschatten wat een inwoner echt belangrijk vindt en nodig heeft. Dat moeten ambtenaren, vooral in het sociaal domein, doen. Daarnaast moet niet het wantrouwen jegens inwoners voorop staan, maar menselijkheid en compassie met inwoners. Onder de streep levert het nog geld op ook. De toeslagenaffaire laat de noodzaak zien om als overheid vanuit een ander mensbeeld te werken.


Kritische blik

Dat stelt Janny Bakker, voorzitter van de Raad van Bestuur van Movisie en voormalig wethouder in Huizen. ‘De menselijkheid moet het winnen van het systeem en ambtenaren moeten ‘terugpraten’ tegen het systeem.’ Oftewel: regels moeten niet zonder meer worden nageleefd, een kritische blik moet blijven. De overheid moet in haar ogen niet werken vanuit een neutraal mensbeeld, waarbij ervan wordt uitgegaan dat een inwoner het onderste uit de kan wil halen en waarbij doelmatigheid, rechtmatigheid en objectiviteit voorop staan. ‘Dat leidt tot een systeem waarbij je van fraude uitgaat. Doe dat niet: de meeste mensen deugen.’

 

Betekenisvol

Daarbij is de overheid niet neutraal en moet dat ook niet willen zijn, stelt Bakker. ‘Ambtenaren moeten goed luisteren naar wat er leeft en speelt bij een inwoner. En aan hem of haar vragen wat hij of zij echt belangrijk, betekenisvol vindt, waarom het nog niet gelukt is om dat te bereiken en samen te bekijken wat kan helpen om daar wel te komen. Daar zit de crux. Het gaat om de relatie tussen de ambtenaar en de inwoner. Ambtenaren hebben die capaciteit om dat gesprek aan te gaan. Ze zijn ambtenaar geworden om iets voor de samenleving te betekenen.’ In haar in 2019 uitgebrachte proefschrift, waarvan volgende week een publieksversie verschijnt, noemt Bakker dat responsiviteit: het vermogen van professionals om in te schatten wat werkelijk voor de ander van betekenis is. Bij responsiviteit past het zogeheten relationeel mensbeeld, waarbij mensen in relatie staan tot elkaar en waarbij menselijkheid, respect, compassie en wederkerigheid hoog in het vaandel staan.

 

Onorthodoxe oplossingen

Werkend vanuit responsiviteit kan de best passende oplossing voor een inwoner onorthodox zijn en niet in bestaande regels en kaders passen. Laat staan dat de oplossing in het knellende verantwoordingskader past. En toch moet die ambtenaar voor die wellicht niet alledaagse oplossing kiezen, vindt Bakker. In de praktijk gebeurt dat, tot haar opluchting, ook al vaak. ‘Toen ik in tijdens mijn wethoudersperiode responsiviteit in Huizen wilde invoeren, heb ik met veel ambtenaren gesproken. Veel ambtenaren zeiden dat ze al vaak ‘a’ opschrijven, maar ‘b’ doen, in het belang voor de inwoner.’ Sluikwerk heet dat. Ambtenaren hebben daarbij de stellige overtuiging dat de benodigde hulp niet via de bestaande regels kan worden gegeven. Om toch de inwoner op passende wijze te helpen, geven ze wel de in hun ogen noodzakelijk ondersteuning, maar schrijven het onder een andere naam in het systeem weg. Mooi dat er die ‘ambtelijke ongehoorzaamheid’ is, maar het zou zo niet moeten, vindt Bakker. Er moet simpelweg worden gekeken wat nodig is en dat moet worden geregeld. Uit welk geldpotje dat moet worden betaald, is van latere zorg. Evenals de verantwoording.

 

Dienende beleidsmakers

Responsief werken vergt een cultuuromslag. ‘Het goede nieuws is dat het kan. Het slechte nieuws is dat het ingewikkeld is’, aldus Bakker. Er zijn dienende beleidsmakers, moedige bestuurders en doortastende managers nodig, schrijft Bakker in haar publieksuitgave ‘Anders kijken’ waarvan het eerste exemplaar volgende week wordt overhandigd aan het CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt. Hij was jaren geleden in Huizen op werkbezoek om meer te horen over het responsief werken in de gemeente. Omtzigt heeft daarnaast in de toeslagenaffaire telkens gehamerd op het belang van de menselijke maat. ‘Beleidsmakers moeten dienend zijn aan de uitvoerende ambtenaren. De uitvoerders moeten in staat worden gesteld te mogen doen wat voor mensen echt van betekenis is’, licht Bakker toe. Uitvoerders moeten niet met een ‘nee’ terug worden gestuurd, beleidsmakers moeten zich niet verschuilen achter bestaand beleid of procedures. Als die een oplossing in de weg staan, moet er een mouw aan worden gepast. Het liefst in samenspraak tussen beleidsmaker en uitvoerende ambtenaren. Ontschotte budgetten zijn daarbij in de ogen van Bakker onontbeerlijk om de professionals de benodigde ruimte te geven.

 

Moedige bestuurders

Daarnaast zijn er moedige bestuurders nodig. ‘Je moet als wethouder consistent de ingezette lijn vasthouden. Niemand zal tegen het uitgangspunt zijn om de burger centraal te stellen, maar je moet het ook echt doen. En als je ergens tegenaan loopt, moet je weer teruggrijpen naar de koers die je hebt ingezet. Als er druk van buitenaf komt, moet je als wethouder je werknemers daartegen beschermen.’ Tot slot zijn er doortastende managers nodig, die de professionals daadwerkelijk de ruimte geven die ze nodig hebben om responsief te kunnen werken. ‘Je hebt leidinggevenden nodig die ervoor gaan. Als bestuurder red je het ook niet zonder sterk management.’

 

Naast inwoners staan

De belangstelling onder gemeenten naar responsiviteit en haar proefschrift is groot en groeiende, ziet Bakker. Niet in de laatste plaats ingegeven door de toeslagenaffaire. ‘Gemeenten willen naast hun inwoners staan. Ze hebben een inhoudelijke drive om het goede te doen voor hun inwoners.’ Het goede nieuws is dat het ook kostenbesparend kan werken, weet Bakker uit haar ervaring als wethouder. ‘Een deel van de kosten hoef je niet te maken.’ Het gaat om onnodige controledwang, maar ook door geen overbodige ondersteuning toe te wijzen waar mensen niet op zitten te wachten en er misschien niet eens gebruik van maken. Bijvoorbeeld als ze naar een standaard ingekochte dagbesteding worden ‘gestuurd’ waar ze zich niet thuis voelen of wat niet past bij wat ze nodig hebben of willen.

 

Onder de streep

‘Behandel de mensen niet als probleemgevallen. Zoek samen actief en creatief naar mogelijkheden om hen verder te helpen.’ In haar boek schrijft ze over een verslaafde man, voor wie het, onder meer door het inschakelen van zijn netwerk, gelukt is om een baan te krijgen. Ook talloze andere sprekende voorbeelden van geduldige, bevlogen ambtenaren die de inwoners verder willen helpen en daarbij van de geëffende paden afwijken, staan in haar boek beschreven. Tijdrovend is het wel, om op deze manier te werken, erkent Bakker. ‘Maar onder de streep levert het geld op. In kwaliteit, in geld en in tevredenheid bij de inwoner. Die worden bovendien duurzamer geholpen.’

 

Zorggeld voor sociaal domein

Een doorn is het oog is bij Bakker de verantwoordingssystematiek, dat voor veel gemeenten en ambtenaren als belemmerend wordt ervaren om responsief te werken. ‘Die moet drastisch op de schop.’ Niet alleen in gemeenten, maar ook op rijksniveau. ‘Ook al betalen en regelen gemeenten hulp vanuit ‘een grote pot’, dan eisen alle departementen toch een specifieke verantwoording.’ Den Haag moet ook veel meer oog hebben voor het belang van de vijf levensdomeinen van mensen, waaronder werk of een zinvolle dagbesteding, sociaal contact, financiële zekerheid en zingeving, vindt Bakker. ‘Als daar twee van wegvallen, zien we een toename in de zorgkosten. Mensen krijgen bijvoorbeeld rugklachten door de stress na baanverlies en kloppen daarvoor bij de huisarts aan.’ De wortel van het probleem wordt dan niet aangepakt. ‘In de zorg investeert het kabinet volop, maar onvoldoende in welzijn.’ Bakker pleit daarom voor het inrichten van proeftuinen, waarbij geld voor de zorg wordt ingezet voor het versterken van het sociaal domein. ‘Je zult zien dat dit tot daling van de zorgkosten leidt. Kijk naar wat echt van betekenis is voor mensen.’ 

Reageer op dit artikel
Uw naam Verplicht veld
E-mail adres Verplicht veld
Functie
Reactie Verplicht veld
Reacties (8)
  • wim tijssen (adviseur Omgevingswet) 1 maart 2021, 13:26 Het is inherent aan New Public Management waarbij doelmatigheid de boventoon voert en daarom de burger wordt gereduceerd tot een algoritme met als resultaat het predicaat fraudeur als ergens een verkeerd vinkje wordt geplaatst. Laten wij dit managementmodel heel snel naar de prullenbak verdwijnen
  • Spijker (n.v.t.) 28 februari 2021, 17:38 In feite kan nu ook al -in samenhang met een consequente toepassing van de Algemene Wet Bestuursrecht (AWB)- bij de uitvoering van iedere wet (waar bezwaar en beroep bij de bestuursrechter mogelijk is) maatwerk/menselijkheid worden gehanteerd. In de AWB staan namelijk o.a. ook de beginselen van behoor bestuur beschreven waaraan bestuurders en rechters moeten toetsen. De uitvoering van deze specifieke wet (AWB) behoort dus al te worden toegepast in samenhang met vrijwel alle andere wetgeving. Afzonderlijke opname van een hardheidsclausule in (nieuwe)wetgeving is in feite overbodig, maar het maakt het voor burgers en rechters allemaal nog duidelijker als er in iedere wet wel een kapstokartikel/hardheidsclausule wordt opgenomen. In feite is dat n.m.m. de juridische situatie.
  • Toine Goossens (Toezichthouder gedrag en moraal) 27 februari 2021, 13:08 Het onderliggende probleem bij het maken en uitvoeren van wetten, is de maatschappelijke dominante beweging naar een nul risico samenleving.

    Daar kunnen noch ambtenaren, noch beleidsmakers iets aan doen. 'Het' volk bepaalt wat uiteindelijk aanvaardbaar is en wat niet. Niet de ratio, maar het gevoel stuurt keuzes en beslissingen in Nederland. Het moderne cancel denken is daar een uitstekend voorbeeld van:

    'Het is onaanvaardbaar dat een wit persoon, het werk van een zwart persoon vertaalt'.
    Het is onaanvaardbaar voor aanwonenden om een instelling voor zwakke groepen in hun straat te accepteren. Het is onaanvaardbaar dat een molen tot een verandering in het landschap leidt. Het is onaanvaardbaar voor de aanwonenden dat er nieuwe hoog- en laagspanningsinfrastructuur voor de energietransitie wordt gebouwd. Het is onaanvaardbaar als de belastingdienst een uitvoerbare afspraak met kampers in Maastricht maakt die tot redelijke belastingheffing leidt. Het is onaanvaardbaar dat de belastingdienst soepel met het toekennen van fiscale nummers aan vluchtelingen toekent zodat deze kunnen werken voor de kosten die wij voor de opvang maken. De rigide houding van de belastingdienst in het toeslagenschandaal is daar het directe gevolg van.

    Iedereen die wat voor futiliteit dan ook niet kan verantwoorden, wordt aan de schandpaal genageld. Er is altijd wel een minderheid die bereid is de onthoofding voor haar rekening te nemen.

    Bij beslissingen die op een (persoonlijke) situatie zijn afgestemd kunnen fouten worden gemaakt. Dat wordt breed in de samenleving niet geaccepteerd.
    Dat en niets anders leidt tot rigide wetgeving waarin wantrouwen centraal staat.

    Of neem het item van 'vooroverlijden'. In 1950 was de leeftijd van overlijden in Nederland 61,2 jaar. In 2119 is die leeftijd gestegen tot 78,5 jaar. Een levensverlenging voor alle Nederlanders van 28,3%. Een fantastische prestatie. In alle maatschappelijke discussies over luchtkwaliteit en gezondheid, is echter het zeer geringe risico van vooroverlijden dominant. Holle Bolle Gijs gedrag ten voeten uit.
    Het iets vooroverlijden van ca. 10.000 Nederlanders is belangrijker dan dat de langere levensverwachting van alle Nederlanders.

    Wie niet accepteert dat leven het nemen van risico's betekent, komt automatisch in een controle staat terecht.
  • Wim (ambtenaar) (bestuursadviseur) 26 februari 2021, 09:22 Uiteraard is de wet de basis voor de uitvoering door ambtenaren. Niet iedere persoonlijke situatie past binnen de vastgestelde regels. Het zou voor de uitvoering al veel verschil maken als in de wet het maatschappelijk doel wordt vastgelegd en dan in de hardheidsclausule hier naar verwezen wordt. Dan kan je maatwerk toepassen als de situatie van de individuele persoon dit vraagt.
  • Rikkie (gastvrouw in de ZintuigenHerberg) 25 februari 2021, 17:32 Een joodse midrasj:
    Dat lijkt op een
    koning die lege glazen heeft. De koning
    dacht: Als ik er heet water in doe,
    barsten ze; doe ik er koud water in, dan
    scheuren ze. Wat deed de koning? Hij
    mengde het hete en het koude water en
    deed dat in de glazen. En ze bleven heel.
    Zo dacht de Heilige-gezegend-zij-Hij:
    Als Ik de wereld schep met de maat
    van erbarmen, zullen de overtredingen
    ongebreideld toenemen; schep Ik hem
    met de maat van het recht, hoe zou de
    wereld kunnen blijven bestaan? Maar
    zie, Ik schep de wereld met de maat van
    het recht en de maat van het erbarmen
    bron https://www.stichtinglev.nl/column/Onze%20Vader% …
  • s.brouwer (Vergunningverlener wabo - apv) 25 februari 2021, 15:29 Ik heb zelf wel eens tegen collega 's gezegd hoe zou jij reageren als jezelf in een bepaalde situatie zit. probeer je eens te verplaatsen in de mens en persoon waar het om gaat en vraag je dan af hoe verder
  • Spijker (n.v.t.) 25 februari 2021, 11:59 Enkel en alleen via het principe menselijkheid kan je geen wetten uitvoeren. Je kunt als ambtenaar qua uitvoering meer met de 'termen streng doch rechtvaardig overeenkomstig de vigerende wetgeving'. De term rechtvaardig betekent tevens dat je moet handelen volgens de algemene beginselen van behoorlijk bestuur (uitvoering Algemene Wet Bestuursrecht). De AWB-wetgeving dient bij de uitvoering altijd te worden gekoppeld aan specifieke wetgeving. Het valt steeds meer op dat zelfs insiders zo slecht op de hoogte zijn van de AWB-wetgeving.
  • Gerrit Willems (ex-wethouder, ex-vz WMO-adviesraad) 25 februari 2021, 10:31 Helemaal mee eens, maar ik vrees dat het een utopie is. Ambtenaren passen de wet toe. Dat is hun houvast. Responsiviteit betekent sjoemelen met de regels en stel je voor dat je iemand bevoordeelt. Dat is erger dan dat je iemand benadeelt.
    Ook bestuurders willen die houvast. Zij willen geen pleitende burger aan hun bureau. Dat geeft uitzonderingen en uitzonderingen creëren vraag.
    Responsief denken is analoog aan maatwerk leveren. Het kan alleen als het binnen de kaders is.