Share
Terug naar overzicht
Bestuurders en media voeden polarisatie
Thumbnail

Na de avondklokrellen, de verslagen ervan in de media en de reacties erop van bestuurders maken onderzoeker en adviseur gedragscommunicatie en communicatiestrategie Hanneke de Bruin en politiek-historicus Jan Waszink zich zorgen over de gevolgen voor de polarisatie in de samenleving.
‘Media en bestuurders moeten nadenken over hun rol.’


Eind januari schreven jullie in het Brabants Dagblad een opinieartikel over polarisatie rond de avondklokrellen. Waarom waren die een trigger?
De Bruin: ‘Voor mij gold dat ik me zorgen maakte en me ergerde aan het wegzetten van relschoppers als slechte mensen, als tuig. Vanuit de thematiek ‘armoede en maatschappelijke ongelijkheid’ waaraan ik werk vond ik dat onwenselijk. Een tweede punt was dat voetbalhooligans, authentieke relschoppers, zich opwierpen als burgerwacht en dat dit min of meer werd goedgekeurd door sommige burgemeesters. Je moet het gedrag van relschoppers niet goedkeuren natuurlijk, maar je hoeft hen ook niet weg te zetten als criminelen. Ik heb Jan gevraagd wat dit betekent voor het proces van polarisatie en hoe we grotere conflictsituaties kunnen vermijden.
Waszink: ‘Mijn trigger was de manier hoe de media met de rellen omgingen. Zij zijn radertje in het proces van polarisatie. We zagen een extra journaal, er waren veel nieuwsberichten over en daarmee groeide ook de verontwaardiging en de kloof tussen verschillende groepen.’
DB: ‘Ik zag een interview met Rutte die hen criminelen noemde en een journalist die hem vroeg of hij de mogelijkheid overwoog om het leger in te zetten. Hier zie je dat de media en de politiek elkaar versterken in de beeldvorming.’

Zonder sensatie en verontwaardiging geen polarisatie, schreven jullie. Wie waren in deze aanstichter van sensatie en verontwaardiging?
W: ‘Bij sommigen is er verontwaardiging over bepaalde sociale ontwikkelingen, en mensen voelen zich soms niet goed vertegenwoordigd. Dat gevoel kan legitiem zijn, maar wordt in de media en op websites uitvergroot, waarbij op een gegeven moment het verschil tussen feit en mening verloren gaat. Door die uitvergroting wordt de kloof tussen groepen onoverbrugbaar. De door de media aangevoerde verontwaardiging is een motor in dat proces. Je kunt een historische parallel zien met de uitvinding van de drukpers: Dat zorgde destijds voor veel vooruitgang. Net als met internet nu was het een gemakkelijke manier om ideeën te verspreiden over de wereld, en gaf veel mensen een stem die ze eerder niet hadden. Een van de gevolgen was de reformatie en de breuk in de Christelijke kerk: er ontstonden toen ook blokken met elk hun eigen bubbel van waarheden. Natuurlijk ben ik niet tegen internet of de drukpers, die onnoemlijk veel vooruitgang hebben gebracht, maar je moet ook nadenken over de negatieve effecten en proberen die te beheersen. Bij de protestanten werd Maarten Luther een held, maar de scheuring kostte ook aan heel veel mensen het leven door de oorlogen en conflicten die eruit volgden.’

Jullie dichten de media een cruciale rol toe bij het stuwen van polarisatie. Waarom?
W: ‘Nu zie je met internet een zelfde soort proces. De geschiedenis van de reformatie is een waarschuwing: dit kan misgaan. Het is een reden voor media om zelf na te denken over hun rol. Drijven wij polarisatie niet op met bepaalde berichtgeving? En niet alleen de media, ook iedereen zelf, we hebben allemaal een eigen verantwoordelijkheid. Je kunt ook zeggen: ik schrijf dit niet op. Internet is een deel van onze publieke ruimte geworden, waarin dezelfde fatsoensnormen moeten gelden als in de fysieke openbare ruimte. Misschien moet het onderwijs mensen van jongs af aan bewust gaan maken van het gevaar van polarisatie en wat je zelf wel en niet moet doen, vergelijkbaar met wat we nu al doen tegen discriminatie.’
DB: ‘Je kunt polarisatie willen neutraliseren met berichtgeving waarin beide meningen worden verwoord. Maar hierdoor versterk je juist de tegenpolen. Misschien moet je in navolging van de polarisatie-expert Bart Brandsma meer de stem van het ‘stille midden’ laten horen. Zet relschoppers niet weg als ‘tuig’. Veroordeel het gedrag en geef aandacht aan het probleem erachter. Voor onderzoek naar jongerenwerk sprak ik onlangs een gemeentebestuurder. Ze sprak over een ‘bepaald type jongeren’ dat veel met handhaving in aanraking komt. We spraken over kwetsbare jongeren in haar gemeente. Voor hen betekent de avondklok vaak een afweging tussen veiligheid buiten en binnen. Als ze thuis onveilig zijn, dan kiezen ze ervoor om buiten te zijn. Het gaat dus niet zozeer om een type jongere, maar om een type probleem. Je moet benoemen wat erachter ligt. Zo vergroot je tegenstellingen tussen groepen niet.’

Maar premier Rutte is helemaal niet geïnteresseerd in sociologische verklaringen, zei hij.
DB: ‘Dat is een deel van het probleem. Maar wel heel hard en veel ‘tuig’ roepen. Het is gemakzuchtig en normatief. Het helpt niet om het proces van polarisatie af te remmen. Integendeel.’

Was het in het kader van polarisatie ook niet burgemeester John Jorritsma van Eindhoven die olie op het vuur gooide met zijn opmerkingen over het ‘schuim der aarde’, ‘ik weet niet of ze de titel ‘mens’ mogen krijgen’ en ‘ze horen niet in Nederland’?
W: ‘In de emotie van het moment is zo'n uitspraak misschien begrijpelijk, maar het mag niet. De overheid moet ons allemaal vertegenwoordigen, er is maar één overheid. De aanleiding voor ons om dit artikel te schrijven was: ergens moet je dit proces vastpakken, iemand moet zeggen: wat moeten de mensen met invloed (media, politici, bestuurders) doen om de verontwaardiging, en dus de polarisatie, niet verder te laten oplopen? De media lijken die rol nu niet te pakken en te weinig te zien dat ze daarin een verantwoordelijkheid hebben. Een cumulatie leidt tot waar we niet willen zijn: een situatie zoals in de Verenigde Staten.’

Wat is de rol van bestuurders bij polarisatie? En specifiek in deze coronacrisis?
W: ‘Bestuurders hebben een verantwoordelijkheid, zij spreken namens de overheid. De relschoppers zijn ook deel van onze samenleving. De overheid moet ons allemaal vertegenwoordigen, maar Rutte doet dat hier alleen voor een bepaald deel. De overheid moet handelen vanuit het principe: neutraal blijven en dichtbij de wet. Als een burgemeester waardering gaat uitspreken voor de harde kern van een supportersclub die als burgerwachten willen optreden is dat in strijd met het verbod op eigenrichting. Wetshandhaving is een taak van de overheid.
DB: 'Nu is de premier wel demissionair, maar hij kan minder laveren dan een Geert Wilders. De woorden van een premier worden serieuzer genomen. Maar het gaat ook om fatsoen. De polariserende kracht van een politicus is groter dan die van mij of mijn buurvrouw. De politiek vertegenwoordigt het hele volk. De overheid moet die taal van inclusiviteit overeind houden.’

Wordt de polarisatie nu niet juist erg versterkt met de verkiezingen in aantocht?
W: ‘De werkelijkheid is dat polarisatie niet meteen hoeft te 'ontploffen' om toch schade aan te richten. Er vormt zich wel steeds een nieuwe laag verwijdering tussen groepen, en die wordt zo steeds sterker. Ook als er niet op korte termijn rellen komen, is er toch een proces aan de gang dat de samenhang van de maatschappij afbreekt.’

Je zag vorige week ophef over de volle parken en de discussie of terrassen dan open moeten. Ook horecamensen en winkeliers dreigden hun zaken deze week open te gooien of hebben dat gedaan. Is het publieke draagvlak onder het coronabeleid de afgelopen weken niet al verzwakt?
DB: ‘De avondklokrellen en daarna het kort geding tegen diezelfde avondklok, de uitspraak van de rechter. Tja, dat zijn tekenen aan de wand.’
W: ‘Daarvoor had je al het datalek bij de GGD en de trage start van de vaccinaties. Het heeft de geloofwaardigheid van de overheid beschadigd. Om het draagvlak onder het beleid gaande te houden, is het nodig om voldoende vertrouwen te hebben. Mensen doen hun best. Ze hebben begrip en geduld. Maar er is een grens. Er zijn genoeg onnodige dingen misgegaan om die grens nabij te brengen. Stel er komt een nieuwe virusvariant en we moeten weer in lockdown; heeft de overheid dan nog voldoende krediet om mensen te overtuigen? Laten we hopen dat dit niet gebeurt.’

Werkt het coronabeleid an sich niet al polariserend?
W: ‘In het begin was ik eigenlijk verbaasd over de saamhorigheid waarmee iedereen meedeed. Mijn idee is: we kunnen het wel. Als de overheid goed de leiding neemt met een goed overtuigend verhaal, zoals in het eerste half jaar, dan is dat goed mogelijk. Dat hebben we gezien.’
DB: ‘Er was ook geen andere keuze op dat moment. Ik heb niet het gevoel dat mensen tegenover elkaar zijn gezet. Wel zijn de consequenties voor velen inmiddels zo groot dat ze nog moeilijk kunnen geloven dat ‘alleen samen’ de oplossing is. ‘Alleen samen’ veronderstelt een hoge mate van medemenselijkheid, en dat is iets wat veel mensen misschien niet meer op kunnen brengen. Daar moet je ook redelijk in zijn.’
W: ‘En je moet zichtbaar maken dat de afweging breder wordt, de economische en sociale kant moet je ook gaan meenemen. In het begin gaf Jaap van Dissel het medische verhaal, schijnbaar ongefilterd. Dat vond ik heel sterk, heel transparant en dat gaf veel vertrouwen. Maar nu het zo lang duurt, moet je ook andere dan medische overwegingen op een transparante manier laten zien. Dat kan nu beter. Dat vertrouwen van het begin is nu aan het afbrokkelen.’

Hoe zouden media het beter kunnen doen in de verslaggeving van de rellen? En bestuurders in hun reactie erop?
W: ‘Iedereen moet zijn verantwoordelijkheid nemen. Je wilt niet de media sturen, dus moeten ze het zelf doen.'
DB: ‘Ook daar geldt: dat werkt alleen als je het samen doet. Je kunt als journalist politici aanspreken op hun negatieve en eendimensionale uitlatingen en zelf weigeren daaraan mee te doen. Geen opruiende vragen stellen. Niet uitlokken. En zo bijdragen aan het afremmen van het proces van polariseren. In de Tweede Kamer moet men mensen aanspreken op hun taalgebruik, op de manier hoe mensen tegen elkaar worden weggezet. Het gaat om fatsoen. Als ‘tuig’ voor iedereen akkoord is, dan bevind je je op een hellend vlak.’
W: ‘De media zoeken steeds de sensatie, die verslaving moeten ze wat afbouwen. Er is juist ook behoefte aan afweging, nuance, bedachtzaamheid, misschien zelfs wel aan saaiheid. Die geluiden zijn in de media altijd moeilijk om te laten horen. Jarenlang was er de neiging om elke sneer die Wilders plaatste breed uit te meten. Waarom? Nu is die aandacht aan het afzakken. Maar als er weer sensatie is, dan wordt er weer opgesprongen. En vergeet de rol van de overheid niet. In Frankrijk hebben een paar gemeentebesturen na de moord op Samuel Paty (omdat hij Mohammed-cartoons in de klas had laten zien, WB) die cartoons als statement groot op flatgebouwen geprojecteerd. Begrijpelijk in de emotie van het moment. Maar als je als overheid zelf die cartoons gaat tonen is dat heel gevaarlijk. Miljoenen normale moslims keuren de moord af, maar hebben wel een probleem met die cartoons. Door ze zelf te gaan tonen raak je die medestanders kwijt, terwijl je juist hen misschien wel het hardst nodig hebt. Als overheid begrijp je dan je verantwoordelijkheid niet goed. Het lijkt er dan op dat je alle moslims als fout wegzet, en dat heeft op de lange termijn gevolgen.’

Reageer op dit artikel
Uw naam Verplicht veld
E-mail adres Verplicht veld
Functie
Reactie Verplicht veld
Reacties (6)
  • Toine Goossens (Toezichthouder gedrag en moraal) 6 maart 2021, 13:33 Hanneke de Bruin en Jan Waszink wijzen zeer terecht op de grote invloed die de uitvinding van de boekdrukkunst op gedrag en moraal in die tijd heeft gehad. Kennis werd in een klap breed toegankelijk en zette de historische machtsverhoudingen, en het daarbij horende gedrag en moraal ter discussie. Wat zij echter over het hoofd zien is de tegelijkertijd plaats vindende mobiliteitsgroei.

    Massamobiliteit en massacommunicatie hebben beiden als gevolg dat de afhankelijkheid van de oude sociale omgeving wordt afgebroken. De sprongsgewijze toename van vrijheid en gelijkheid leidt tot een abrupte breuk met broederschap, met solidariteit. Inderdaad exact wat we de laatste 40-60 jaar wereldwijd zien gebeuren.

    Massamobiliteit en massacommunicatie verstoorden het evenwicht tussen vertrouwen en wantrouwen. Chaos en oorlog waren het gevolg. Ook nu is het bestaande evenwicht verstoord. Zolang er nog geen nieuw evenwicht is bereikt zal de chaos voortduren. China richt niet voor niets een totalitaire controlestaat in, dat is hun antwoord op chaos. Maar dat antwoord beklijft niet op de lange termijn, het tast immers juist de vrijheid en gelijkheid aan.

    Het democratische westen heeft geen visie op herstel van vertrouwensgedrag. Daardoor overheerst verradersgedrag. Zelfzucht domineert solidariteit. Zolang niet alle burgers en andere actoren inzien dat voor het herstel van vertrouwensgedrag, voor een nieuw evenwicht tussen vertrouwen en verraad, opofferingen noodzakelijk zijn, zullen de crisis en de chaos voortduren.
  • Rood Hesje (werkt vreedzaam thuis) 4 maart 2021, 15:08 @Keijzer en Petra: wat een heerlik polariserende onderschriften van jullie. Een voor de lezer de MSM waar Petra naar verwijst, is uiteraard de organische zwavelverbinding met als brutoformule C2H6O2S, ook wel methylsulfon genoemd en als voedingssupplement bekend onder MSM.
  • Keijzer 4 maart 2021, 13:52 Aanvulling op vorige post:
    Het valt me op dat universiteiten (bij de grote steden en dus links politiek correct georiënteerd) academici produceren, die zodanig geconditioneerd zijn. Blijkbaar is er geen klimaat daar dat een rationele stem daar geen kans krijgt. De politiek correcte, disproportioneel dominante groep, kwam/komt in instituties terecht, of in tal van adviserende organen en in de media. Dit allang bestaande fnuikende gegeven is de vierde polarisatie oorzaak.

    De 5de is natuurlijk de dynamiek in de samenleving zelf. Je ziet voortdurend dat bij wangedrag vanuit een groep, dat een vlegel begint (of een paar), die steun krijgt van een paar anderen en weer anderen in een groep de toeschouwers vormen en menen zich dan gedistantieerd te hebben. Een slachtoffer van zo’n groep heeft die collectieve lafheid tegenover zich. Echter, al zien andere burgers dat gebeuren, dan krijgt het slachtoffer in de regel ook geen hulp.

    Kortom, Verantwoordelijkheid schiet op alle niveaus schromelijk tekort aan alle kanten. Zonder dat geen Vertrouwen en zonder dat geen (sociale) Vrede. Het is werkelijk om diep moedeloos van te worden, dat dan bij dit alles het brevet van onvermogen getoond wordt, om het tij te willen keren, via focus alom op toonzetting van mandatarissen. Wat een zwakte bod!

    Zoveel mensen, al of niet hoog opgeleid, keren die hopeloze toestand de rug toe en richten zich maar op hun eigen kleine universum, waar ze wel invloed op hebben. De mate van desinteresse, ontstaan door eerder genoemde 4 oorzaken, verlaagt de democratische lat, naast alles wat top down buiten Nederland afgedwongen wordt, door gedateerde verdragen, of slecht gefundeerde verdragen, door wensdenkende- en teveel beperkt competente politici en krakende systemen.
  • Keijzer 4 maart 2021, 13:27 Noem een kat een kat, zoals de Vlamingen het kernachtig zeggen. Rellen en plunderingen worden toegeschreven in dit geval aan de corona maatrdegelen, i.p.v. platte normloosheid. Normlozen zullen elke aanleiding aangrijpen om los te kunnen gaan.

    Heel goed dat een burgermeester, of de premier het beestje bij de naam durven noemen en m.i. ook moeten noemen. Dat mag scherp! Zachte heelmeesters maken stinkende wonden en in die stank verspreidde zich al veel teveel en veel te lang. Dat faciliteerde en faciliteert juist de normloosheid. De daders kunnen zich baden in het slachtoffer bad.
    De Nijmeegse burgermeester en Mark Rutte verwoordden, denk ik, wat de helft van de Nederlanders (of mogelijk meer), ook vinden, die in de meanstream media weinig stem krijgen. Behalve als PVV of FvD wat roept en dan weet je wel onder welke categorie die reacties prompt weer worden geschoven. Dat droeg- en draagt bij aan de polarisatie. Dat is nog maar 1 oorzaak.

    Het is veiliger om met een politiek mandaat, vergoelijkingen te debiteren, want dan heb je niet te vrezen voor wraakacties en je politieke concurrenten ter linkerzijde, je niet gaan aanvallen in de rug. Noem je een kat een kat, dan krijg je de volle laag, tot demoniseren aan toe (Fortuyn). Die dynamiek vormt een 2de oorzaak van de polarisatie!

    Dit is een patroon al 40 jaar lang. Dat dader-slachtoffer denken. Neo Marxisme is dat te noemen. Ter linkerzijde heeft men daar een handje van jammerlijk genoeg en dat zogenaamde, brede (sterk uitgedunde) midden heeft, ofwel apathisch, ofwel vergoelijkt daarop gereageerd. De "publieke" omroep versterkte dat enorm met een soort van sensatiejournalistiek, of framing journalistiek, dit iedere avond in herhaling aan de verschillende bekende praattafels.
    De zegen en de gesel van internet stort daar zich ook op. Deze zaken vormen een 3de oorzaak van de polarisatie.

    Er zitten normlozen in deze samenleving en je hebt een groep daarbij die gevoelig is, om zich daarin mee te laten slepen. Men is zo collectief verblind aan een kant, dat dit niet eens als voor de hand liggende optie wordt gezien en genoemd.
    Reacties van die kant zijn teveel: we keuren het niet goed, maar de corona maatregelen (in deze context dan) lokken dit gedrag uit. Dan gaat toch echt je licht uit!
    Ongeacht wat voor deinig ontstaat in de straten en om wat voor reden, normlozen zullen dan los gaan en in hun kielzog de meelopers en dan heb je nog hun sensatiepubliek als toeschouwers.
  • Alex 4 maart 2021, 13:14 Raadsleden en kaderleden van flankpartijen hebben ook een belangrijke rol hierin. Het zijn namelijk hun eigen kiezers die op dat moment tegen het bevoegd gezag aanlopen als er ernstige wanordelijkheden komen, of woorden letterlijk genomen worden om in verzet te komen en daarmee de hardste klappen krijgen.
  • Petra 4 maart 2021, 10:38 Rutte begrijpt niet hoe hij zich het beste kan uiten.

    Burgemeesters weten niet wat ze beter niet kunnen zeggen.

    De MSM stoken de vuurtjes mee op.

    Ik begrijp het niet: er schijnen 1000 (!) communicatieadviseurs in 'Den Haag' rond te lopen. Zien zij nu echt geen kans om deze en gene van passend advies te voorzien?

    Je zou er ook van kunnen maken dat 'ons bestuur' het wel best vindt en de polarisatie als 'verdeel en heerstactiek' verwelkomt teneinde nergens meer op afgerekend te kunnen worden omdat er geen grote groepen meer zijn in de bevolking. Die grote groepen kunnen een vuist maken en daar zit 'Den Haag' niet meer op te wachten.

    Op naar de Agenda 2030 waarin wij als zombies worden aangestuurd door 'wereldleiders'.